Adalet Evrenin de Tanrının da Temel İlkesidir

“Adalet yalnızca mahkemelerin konusu değildir. Çünkü adalet, insanın insana nasıl baktığıyla başlar. Hatta daha derinde, insanın kendi vicdanıyla kurduğu ilişkiyle…” İnsanlık uzun zamandır adaleti kanunlarla ayakta tutmaya çalışıyor. Oysa kanun, çoğu zaman gecikmiş bir ahlâkın resmî hâlidir. Bir toplumda insanlar birbirine merhameti, hakkaniyeti ve ölçüyü kaybetmişse; en kusursuz yasalar bile adaleti kurtaramaz. Çünkü adalet önce kalpte başlar, sonra dile, davranışa ve en sonunda devlete sirayet eder. Aristoteles, adaleti “en yüksek erdem” olarak tanımlar. Ona göre adalet yalnızca bireysel bir ahlâk meselesi değil, bir toplumun ayakta kalabilmesinin de temel şartıdır. Çünkü adaletin olmadığı yerde hukuk korkuya, devlet ise güce dönüşür. Aristo’nun düşüncesinde iyi insan ile iyi yurttaş birbirinden tamamen ayrı değildir; insanın karakteri nasıl toplumunu şekillendiriyorsa, devletin adaleti de insanın ahlâkını biçimlendirir. Aristo’nun çok güçlü bir tespiti vardır: “Adalet, erdemlerin tamamını içinde taşır.” Çünkü cesaret yalnızca kendin içinse eksiktir; bilgi yalnızca çıkarına hizmet ediyorsa tehlikelidir. İnsanı olgunlaştıran şey, sahip olduğu gücü ölçüyle kullanabilmesidir. Kadim düşünürler boşuna “Mülkün temeli adalettir” dememişlerdir. Buradaki mülk yalnızca devlet değildir; insanın iç dünyasıdır aynı zamanda. İnsanın ruhu da adaletle ayakta kalır. Kendine karşı adil olmayan bir insanın başkasına adil davranması mümkün değildir. Sürekli kendini kandıran, nefsine ayrıcalık tanıyan biri; sonunda dünyayı da kendi eğrilikleri üzerinden okumaya başlar. Aristo’ya göre devletin amacı yalnızca düzen sağlamak değildir; insanı iyiye yönlendirmektir. Çünkü yalnızca güçlü bir devlet yeterli değildir; adil olmayan bir güç uzun vadede kendi çöküşünü hazırlar. Tarih bunun örnekleriyle doludur. İmparatorlukları yıkan çoğu zaman dış düşmanlar değil, içeride çürüyen adalet duygusu olmuştur. Tanrı fikrinin merkezinde de adalet vardır. Çünkü mutlak kudretin keyfî olması düşünülemez. Eğer evrende bir ölçü, bir denge, bir matematik varsa; bu, rastgele değil, adaletin kozmik tezahürüdür. Güneşin tam zamanında doğması, suyun taşıması, toprağın üretmesi… Bunların hepsi büyük bir mizanın parçalarıdır. Adalet biraz da budur: Her şeyin yerli yerinde olması. İnsan ise çoğu zaman adaleti kendi çıkarına göre tarif eder. Kendisine yapılınca “zulüm” dediğine, başkasına yaparken “gereklilik” diyebilir. İşte tam burada vicdan devreye girer. Vicdan, insanın kendi lehine bile olsa haksızlıktan rahatsız olabilme yeteneğidir. Ve belki de insanı insan yapan son şey budur. Modern çağın en büyük problemlerinden biri, güçlü olmayı haklı olmakla karıştırmasıdır. Oysa güç adaleti doğurmaz; tersine, denetlenmeyen güç çoğu zaman adaleti bozar. Bu yüzden tarihte büyük medeniyetler düşmanlarından önce kendi adaletsizlikleri yüzünden çökmüştür. Adalet bir lütuf değil, varoluşun omurgasıdır. Çünkü adalet çökerse önce insan küçülür, sonra toplum çürür, en sonunda da medeniyet sessizce dağılır. Belki de insanın bu dünyadaki en büyük sınavı şudur: Gücü eline geçtiğinde hâlâ vicdanlı kalabiliyor mu?